پایان نامه تبیین نقش رفتار شهروندی و سرمایه اجتماعی در ارتقای عملکرد زیست‌محیطی

تبیین نقش رفتار شهروندی و سرمایه اجتماعی در ارتقای عملکرد زیست‌محیطی

اهمیت کیفیت محیط زیست در توسعه پایدار اقتصادی

کیفیت محیط زیست و عوامل تعیین‌کننده آن (رفتار شهروندی) از مهم‌ترین مباحث مطرح در حوزه اقتصاد محیط زیست به شمار می‌آید. اهمیت کیفیت محیط زیست از دیدگاه اقتصادی را می‌توان در دستیابی به توسعه پایدار و تضمین استمرار رشد اقتصادی خلاصه کرد. پژوهش‌های انجام‌شده در این حوزه، طیف گسترده‌ای از متغیرها را به‌عنوان عوامل مؤثر بر کیفیت محیط زیست معرفی کرده‌اند (اسلاملوئیان و دهقان منشادی، ۱۳۹۴). در اغلب این مطالعات (رفتار شهروندی)، تمرکز اصلی بر نقش متغیرهای اقتصادی بوده است، در حالی که از اوایل دهه ۱۹۷۰، نقش قوانین و سیاست‌های زیست‌محیطی نیز به‌طور جدی در کنار عوامل اقتصادی مورد توجه قرار گرفته است.

سیاست‌های زیست‌محیطی و تغییر الگوهای آلودگی

بررسی روند تولیدات آلاینده از دهه ۱۹۶۰ به بعد نشان می‌دهد که در کشورهای عضو OECD دو الگوی مشخص قابل مشاهده است:

نخست، کاهش معنادار سهم صنایع آلاینده در ساختار تولید داخلی این کشورها؛ و دوم، افزایش تولید کالاهای آلاینده در کشورهای شریک تجاری آن‌ها. این تحولات عمدتاً ناشی از دو عامل اساسی بوده است:

کاهش کشش درآمدی کالاهای آلاینده و اعمال قوانین و استانداردهای زیست‌محیطی سخت‌گیرانه به‌عنوان سیاست‌های کنترلی محیط زیست (اسلاملوئیان و دهقان منشادی، ۱۳۹۴).

با افزایش رشد اقتصادی و درآمد سرانه در کشورهای توسعه‌یافته، کیفیت محیط زیست به‌عنوان یک کالای نرمال وارد سبد ترجیحات مصرف‌کنندگان شده و تقاضا برای آن افزایش یافته است. در نتیجه، کشش درآمدی محصولات آلاینده کاهش پیدا کرده و دولت‌ها در پاسخ به این مطالبه اجتماعی، از طریق محدودسازی مجوزهای آلودگی و افزایش مالیات‌های زیست‌محیطی، مقررات سخت‌گیرانه‌تری را اعمال کرده‌اند.

فرضیه پناهگاه آلودگی و پیامدهای آن

یکی از نظریه‌های مهم در تبیین آثار سیاست‌های زیست‌محیطی، فرضیه «پناهگاه آلودگی» است. این فرضیه بیان می‌کند که در برخی کشورها، به دلیل ضعف یا سهل‌گیری در اجرای مقررات زیست‌محیطی، صنایع آلاینده به این مناطق منتقل می‌شوند و این کشورها به پناهگاهی برای فعالیت‌های آلوده‌کننده تبدیل می‌گردند. همچنین، آزادسازی تجاری همراه با سخت‌گیری زیست‌محیطی در کشورهای توسعه‌یافته باعث می‌شود این کشورها در تولید کالاهای پاک و کشورهای در حال توسعه در تولید کالاهای آلاینده تخصص پیدا کنند (اسلاملوئیان و دهقان منشادی، ۱۳۹۴).

نقش رفتار شهروندی سازمانی در بهبود عملکرد زیست‌محیطی

در کنار عوامل کلان اقتصادی و سیاستی، متغیرهای سازمانی نیز نقش تعیین‌کننده‌ای در ارتقای عملکرد زیست‌محیطی دارند. یکی از مهم‌ترین این متغیرها، همین است. در رویکردهای نوین مدیریت، بر توسعه محیط‌های کاری پویا با هدف پرورش خلاقیت، رشد فردی کارکنان و بالفعل‌سازی توانمندی‌های بالقوه آن‌ها تأکید می‌شود؛ امری که مستلزم شناخت فرهنگ سازمانی حاکم و بهبود مستمر آن است (عسکریان و طاهری عطار، ۱۳۹۱).

فرهنگ سازمانی مطلوب، که بستر شکل‌گیری رفتارهای شهروندی سازمانی است، می‌تواند به افزایش بهره‌وری، ارتقای مسئولیت‌پذیری کارکنان و بهبود عملکرد کلی سازمان منجر شود. این رفتارها، به‌ویژه در حوزه حفاظت از محیط زیست، نقش مهمی در نهادینه‌سازی اقدامات داوطلبانه و مسئولانه ایفا می‌کنند.

پیوند رفتار شهروندی سازمانی و کارآفرینی سازمانی

با توجه به غلبه رویکردهای کارآفرینانه در فرهنگ سازمان‌ها، به‌ویژه در بخش دولتی، اهمیت این مساله سازمانی در تحقق اهداف سازمانی دوچندان می‌شود. رفتارهای داوطلبانه، تعهد حرفه‌ای و خدمات صادقانه کارکنان، زمینه‌ساز ارتقای عملکرد سازمانی هستند. پژوهش‌ها نشان می‌دهد کارآفرینی سازمانی و رفتار شهروندی سازمانی رابطه‌ای متقابل و تقویت‌کننده دارند، به‌گونه‌ای که ارتقای هر یک به بهبود دیگری منجر می‌شود (مقیمی، ۱۳۸۵).

سرمایه اجتماعی و ابعاد آن در سازمان‌ها

مفهوم سرمایه اجتماعی به‌طور نخستین توسط هایفان (۱۹۹۸) به‌عنوان مجموعه‌ای از حسن نیت، اعتماد، رفاقت، همدلی متقابل و تعاملات اجتماعی معرفی شد که یک نظام اجتماعی پویا را شکل می‌دهد. در ادامه، ناهاپیت و قوشال (۲۰۱۶) با تمرکز بر سطح سازمانی، سرمایه اجتماعی را مجموعه منابع بالفعل و بالقوه‌ای تعریف کردند که از طریق شبکه‌ای از روابط اجتماعی در دسترس افراد و واحدهای اجتماعی قرار می‌گیرد.

بر اساس این دیدگاه، سرمایه اجتماعی دارای سه بعد اصلی است:

• بعد ساختاری
• بعد ارتباطی
• بعد شناختی

این ابعاد، از طریق تعاملات مستقیم و غیرمستقیم، به ایجاد شبکه‌های جدید ارتباطی، تقویت همبستگی اجتماعی و تسهیل تولید و تبادل دانش درون سازمانی منجر می‌شوند.

 بعد ارتباطی سرمایه اجتماعی و پیامدهای آن

بعد ارتباطی سرمایه اجتماعی به کیفیت روابط بین افراد اشاره دارد و عواملی همچون اعتماد، هنجارهای مشترک، تعهد، وفاداری و احساس تعلق متقابل را در بر می‌گیرد. پژوهش‌های متعددی نشان داده‌اند که این بعد نقش مهمی در تسهیل تبادل منابع، افزایش همکاری و ارتقای عملکرد سازمانی دارد (ناهاپیت و قوشال، ۲۰۱۶؛ تساي و قوشال، ۲۰۱۷).

 اهمیت عملکرد زیست‌محیطی سازمان‌ها

محیط زیست یکی از اساسی‌ترین میراث‌های هر جامعه محسوب می‌شود. برهم خوردن تعادل اکوسیستم و انقراض گونه‌های گیاهی و جانوری می‌تواند پیامدهای جبران‌ناپذیری برای نسل‌های آینده به همراه داشته باشد. از این‌رو، عملکرد زیست‌محیطی سازمان‌ها و رفتار مسئولانه کارکنان در قبال محیط زیست، از اولویت‌های اصلی مدیریت در بسیاری از کشورهای پیشرفته به شمار می‌رود.

با توجه به نقش تعیین‌کننده عوامل انسانی و اجتماعی در تحقق اهداف زیست‌محیطی، بررسی تأثیر رفتار شهروندی سازمانی و سرمایه اجتماعی بر عملکرد زیست‌محیطی، ضرورتی انکارناپذیر در مسیر توسعه پایدار و حفاظت از منابع طبیعی محسوب می‌شود.

هدف پژوهش

هدف اصلی این پژوهش، تبیین نقش رفتار شهروندی سازمانی و سرمایه اجتماعی در ارتقای عملکرد زیست‌محیطی است. در این راستا، پژوهش حاضر می‌کوشد نشان دهد که چگونه مؤلفه‌های رفتارهای داوطلبانه، مسئولیت‌پذیری فردی و جمعی کارکنان، در کنار ابعاد مختلف سرمایه اجتماعی شامل ساختاری، ارتباطی و شناختی، می‌توانند زمینه‌ساز بهبود عملکرد زیست‌محیطی و تقویت اقدامات حفاظتی در سازمان‌ها شوند.

به‌طور مشخص، این پژوهش با تمرکز بر ابعاد انسانی و اجتماعی عملکرد سازمانی، در پی آن است که چارچوبی تحلیلی برای فهم تأثیر عوامل غیر‌اقتصادی و غیر‌فنی بر عملکرد زیست‌محیطی ارائه دهد و از این طریق، به غنای ادبیات علمی حوزه مدیریت زیست‌محیطی، رفتار سازمانی و سرمایه اجتماعی کمک نماید. همچنین نتایج پژوهش می‌تواند مبنایی برای اتخاذ سیاست‌ها و راهبردهای مدیریتی مؤثر در جهت تحقق توسعه پایدار و ارتقای مسئولیت‌پذیری زیست‌محیطی در سازمان‌ها فراهم آورد.

جهت راهنمای پرداخت اینترنتی اینجا کلیک کنید